Strony internetowe dla urzędów, stabilność, bezpieczeństwo i dostępność
Nazywam się Mariusz Szatkowski i od 2006 roku tworzę strony na WordPressie. Dla urzędów gmin, starostw i jednostek samorządowych przygotowuję strony, które spełniają ustawę o dostępności cyfrowej, dają się łatwo prowadzić redakcji i nie wiążą urzędu z jednym wykonawcą. Pracuję sam, z Gdyni, bez podwykonawców. Kod piszę osobiście, a dostępy urzędu nie trafiają do nikogo poza mną.
Makiety i projekt graficzny zgodny z herbem i księgą znaku przygotowuje urząd, na przykład w arkuszu, w którym zaznacza, co ma się znaleźć na każdej podstronie. Ja zamieniam to w działający, responsywny motyw WordPress.
Co mówi prawo o stronie urzędu
Podstawą jest ustawa z 4 kwietnia 2019 r. o dostępności cyfrowej stron internetowych i aplikacji mobilnych podmiotów publicznych (tekst jednolity Dz.U. 2023 poz. 1440), która wdraża dyrektywę (UE) 2016/2102. Przy projektowaniu strony liczą się z niej cztery przepisy:
- Art. 5: strona ma spełniać wymagania z załącznika do ustawy, czyli kryteria WCAG 2.1. Za spełnione uznaje się je, gdy strona spełnia odpowiednie punkty normy EN 301 549 V3.2.1.
- Art. 7: jeśli jakiegoś elementu nie da się udostępnić, urząd zapewnia alternatywny dostęp, np. kontakt mailowy lub telefoniczny.
- Art. 10: deklaracja dostępności dla każdej wersji językowej, według wzoru z decyzji wykonawczej Komisji (UE) 2018/1523, z linkiem widocznym podczas nawigacji.
- Art. 11: przegląd i aktualizacja deklaracji do 31 marca każdego roku i po każdej zmianie, która może wpłynąć na dostępność.
Do tego dochodzą rozporządzenie w sprawie Krajowych Ram Interoperacyjności z 21 maja 2024 r., art. 8 ustawy o dostępie do informacji publicznej (BIP) i, w gminach, art. 20 ust. 1b ustawy o samorządzie gminnym, który nakazuje udostępniać nagrania obrad rady w BIP i na stronie internetowej gminy.
Jak buduję dostępną stronę
Dostępność zaczyna się w szablonie, więc pilnuję jej od pierwszego komponentu:
- poprawna kolejność nagłówków i punkty orientacyjne strony, żeby czytnik ekranu prowadził po treści,
- pełna obsługa klawiaturą z widocznym fokusem, także w menu rozwijanym i galeriach,
- formularze z etykietami i komunikatami błędów, które mówią, co poprawić,
- kontrast zgodny z WCAG 2.1 AA już w kolorach z księgi znaku, a jeśli kolor urzędowy go nie spełnia, proponuję wariant do akceptacji.
Testuję automatycznie, a potem ręcznie: klawiaturą i czytnikiem ekranu (NVDA, VoiceOver). Wynik dostajesz w raporcie, razem z listą znanych ograniczeń. Treści dodawane później przez redakcję, zwłaszcza skany PDF, potrafią zepsuć dobry wynik, dlatego instrukcja dla redaktorów pokazuje, jak tego uniknąć. Więcej o tym, jak sam opisuję dostępność, znajdziesz w deklaracji dostępności tej strony.
Co mieszkaniec powinien znaleźć na stronie urzędu
Karty spraw zamiast struktury wydziałów
Mieszkaniec szuka sprawy do załatwienia, na przykład rejestracji samochodu, i rzadko zna nazwę wydziału. Dlatego układam menu według spraw życiowych: urodzenie dziecka, budowa domu, odpady, podatek od nieruchomości. Każda karta ma listę dokumentów, opłaty, godziny przyjęć i link do właściwej usługi na gov.pl albo w ePUAP, jeśli sprawę da się załatwić online.
Komunikaty pilne
Przy awarii wodociągu albo ostrzeżeniu pogodowym redakcja włącza pasek z komunikatem na górze każdej podstrony, bez pomocy programisty. Pasek jest odczytywany przez czytniki ekranu i nie zasłania nawigacji.
BIP
BIP to osobny publikator urzędowy. Zwykle zostaje w obecnym systemie, a strona główna pokazuje linki do najnowszych ogłoszeń, jeśli system BIP udostępnia RSS albo API. Przeniesienie BIP do WordPressa ma sens tylko wtedy, gdy urząd sprawdzi, że spełni wymagania rozporządzenia w sprawie BIP.
Nagrania sesji rady
Osadzam nagrania z serwisu, z którego gmina już korzysta, i porządkuję je w archiwum według dat sesji, z linkiem do protokołu.
Jednostki podległe
Szkoły, biblioteki i ośrodki kultury mogą działać w jednej instalacji WordPress Multisite: wspólne aktualizacje, osobne redakcje. Gdy jednostki mają różnych administratorów i budżety, osobne instalacje bywają prostsze, i wtedy to doradzam.
Dlaczego WordPress, a nie zamknięty system
Najczęstszy problem urzędów to system zamknięty, którego rozwój zna tylko jedna firma. WordPress ma otwarty kod na licencji GPL, więc stronę może później rozwijać każdy wykonawca wyłoniony w zamówieniu. Kod, repozytorium i dokumentacja należą do urzędu od dnia przekazania.
Jeśli urząd ma już stronę na Drupalu albo TYPO3, nie trzeba jej przepisywać. Przejmuję też istniejące serwisy na Drupalu i TYPO3, z aktualizacjami wersji i poprawkami dostępności.
Bezpieczeństwo i dane osobowe
- Aktualizacje wgrywam najpierw na kopię testową, dopiero potem na produkcję.
- Edycja plików z panelu jest wyłączona, a redaktorzy mają tylko te uprawnienia, których potrzebują.
- Dziennik zmian pokazuje, kto, co i kiedy zmienił.
- Monitoring sprawdza dostępność strony co 1 do 5 minut, kopie zapasowe trzymam przez ponad 30 dni w krajach UE.
- Zanim dostanę dostęp do danych osobowych, urząd podpisuje ze mną umowę powierzenia według art. 28 RODO.
Nie pracuję całodobowo, nie obiecuję czasu reakcji i nie twierdzę, że strona nigdy nie zostanie zaatakowana. Szczegóły opieki opisuję na stronie o utrzymaniu stron WordPress, a przegląd istniejącej strony w audycie bezpieczeństwa WordPress.
Jak wygląda wdrożenie
- Opis zakresu. Urząd wysyła mailem listę działów, usług, jednostek i archiwum do przeniesienia. Dopytuję pisemnie o to, czego brakuje.
- Makiety od urzędu. Urząd wskazuje, co ma być na każdej podstronie; ja sprawdzam, czy da się to zrobić dostępnie.
- Wdrożenie. Piszę motyw w repozytorium Git i pokazuję postęp na kopii testowej. Zakres prac opisuję też na stronie o tworzeniu stron WordPress.
- Migracja. Przenoszę aktualności, uchwały i dokumenty z datami publikacji i przekierowaniami ze starych adresów.
- Testy i odbiór. Testy dostępności, formularzy, wyszukiwarki i ścieżek najczęstszych spraw. Urząd odbiera stronę na kopii testowej.
- Opieka. Na życzenie przejmuję aktualizacje i monitoring po uruchomieniu.
Odbiór i przekazanie strony
Przed uruchomieniem przygotowuję listę odbiorową: każde wymaganie z testem, wynikiem i osobą po stronie urzędu, która je zatwierdza. Uwagi otwarte dzielę na blokujące publikację, przyjęte do późniejszej realizacji i odrzucone z uzasadnieniem.
Każda grupa treści dostaje opiekuna w urzędzie, bo karty spraw, godziny przyjęć i komunikaty zmieniają się w innym rytmie. Przy przekazaniu urząd otrzymuje kod źródłowy, dokumentację techniczną, spis licencji i usług zewnętrznych, listę dostępów, procedurę odtwarzania z kopii, instrukcję dla redaktorów i listę znanych ograniczeń. Z tymi materiałami kolejny wykonawca albo informatyk urzędu przejmie stronę bez zgadywania, jak działa.
Przeczytam opis przedmiotu zamówienia, zanim trafi do ogłoszenia
Wymaganie źle opisane w dokumentacji trudno potem wyegzekwować przy odbiorze. Jeśli przygotowujesz postępowanie na stronę urzędu, prześlij projekt opisu przedmiotu zamówienia. Wskażę zapisy, które zamykają rynek na jednego dostawcę, oraz wymagania o dostępności i KRI sformułowane zbyt ogólnie, żeby dało się je sprawdzić.
Prześlij projekt dokumentacjiPodobne wymagania dotyczące dostępności, ochrony danych i pracy redakcji opisuję też dla innych instytucji: strony dla szpitali, strony dla instytucji kultury i strony dla fundacji.
